Uitzonderingen bevestigen de regel
Waar is de menselijke maat gebleven?
In augustus 2026 reisden mijn twee jongvolwassen kinderen samen met een vriend naar Utrecht. Het was een mooie dag geweest, maar ook een lange. Voor mensen die gevoelig zijn voor prikkels vraagt een dag reizen veel energie. Vermoeidheid, onverwachte wijzigingen en spanning zorgen ervoor dat informatie soms minder snel wordt verwerkt dan bij anderen.
Op de terugreis stapelden de frustraties zich op. De trein reed niet volgens dienstregeling, de toiletten in de trein waren defect en op het station werkte de toegangspoort naar het toilet niet. Op zichzelf kleine ongemakken, maar voor hen voldoende om voor onrust en overprikkeling te zorgen. Op station Eindhoven Centraal zagen zij tijdens een overstap dat de deuren van hun trein nog open stonden. Mijn oudste stapte als eerste in, gevolgd door de twee mannen. Dat ergens op het perron een fluitsignaal had geklonken, is in de hectiek volledig aan hen voorbijgegaan. In hun beleving hadden zij hun aansluiting gehaald. Dat was het enige wat op dat moment telde.
Kort daarna werden zij aangesproken door drie boa’s. Hun gevaarlijke gedrag werd benoemd, er werd naar legitimatie gevraagd en vervolgens kregen zij te horen dat zij een boete zouden ontvangen wegens het instappen na het fluitsignaal.
De schrik was groot.
Niet alleen vanwege het boetebedrag, maar ook omdat zij direct dachten dat er sprake zou zijn van een strafblad. Braaf als zij zijn, zochten zij in de trein een rustige plek op waar de emoties vrij spel kregen. Toen wij hiervan hoorden, reageerden wij zoals veel ouders waarschijnlijk zouden reageren: met emotie. Niet omdat wij vinden dat regels niet gelden voor onze kinderen, maar omdat beschermen een natuurlijke reactie is wanneer mensen van wie je houdt in de problemen komen. Toen de emoties eenmaal waren gezakt, deden we wat iedere burger mag doen: we gingen in gesprek. We schreven, belden en vroegen de NS om naar de situatie te kijken. Er volgde een onderzoek waarbij de betrokken boa’s hun verhaal mochten doen. Helaas stond hun lezing volgens ons op diverse punten haaks op die van de jongeren. Argumenten die wij aandroegen, werden niet overgenomen en zelfs bekritiseert.
Daarom hebben wij bezwaar aangetekend.
Wat ons daarbij blijft bezighouden, is niet eens de vraag wie juridisch gelijk heeft. Het gaat ons om een andere vraag: waarom lijkt er steeds minder ruimte te zijn voor de menselijke maat?
Regels zijn nodig. Zonder regels ontstaat willekeur. Niemand betwist dat het instappen na een fluitsignaal gevaarlijk kan zijn. Maar juist daarom bestaat er ook zoiets als professionele afweging. Elke situatie heeft immers een context. In televisieprogramma’s zoals Overtreders zien we regelmatig dat handhavers kiezen voor een waarschuwing wanneer zij inschatten dat die meer effect heeft dan een sanctie. Niet omdat regels dan niet gelden, maar omdat de bedoeling van handhaving uiteindelijk is om gedrag te beïnvloeden.
In Eindhoven ging het niet om baldadigheid, agressie of opzettelijke overtreding. Het ging om drie vermoeide, overprikkelde jongvolwassenen die vooral bezig waren hun trein te halen.
Had een waarschuwing in dit geval hetzelfde doel kunnen dienen als een boete? Ik denk van wel.
Misschien is dat wel de essentie van de uitdrukking die we allemaal kennen: uitzonderingen bevestigen de regel. Niet omdat regels onbelangrijk zijn, maar omdat juist een uitzondering soms laat zien dat achter de regel een mens staat.
En misschien hebben we daar in onze samenleving meer behoefte aan dan ooit. De menselijke maat is immers geen uitzondering op de regel. Zij zou onderdeel van de regel moeten zijn.
Liefs Sandarijn
